Verdiepend interview: De toekomst van Afrika

Aanmeren, opereren, en door. Zo gaat het al lang niet meer bij Mercy Ships. De organisatie focust zich naast medische zorg op de ziekenhuisschepen steeds meer op het opleiden van plaatselijk zorgpersoneel en de opbouw van een stevig lokaal gezondheidssysteem. Corjan Rink, manager Mercy Ships Nederland, en Gilchrist Koutob, directeur Africa Service Centre, kijken samen vooruit – naar de toekomst van Afrika. ‘We moeten samenwerken, luisteren, meebewegen’. 

Afrika verandert, en snel ook. Gilchrist Koutob, geboren in Togo en sinds november 2024 werkzaam bij Mercy Ships, is hoopvol over de toekomst van ‘zijn’ continent. “Jonge Afrikanen die in Europa of Amerika hebben gestudeerd, hebben een honger in zich om terug te keren naar Afrika. Om de kennis en ervaring die ze hebben opgedaan in het buitenland in hun eigen land toe te passen. Natuurlijk zijn de omstandigheden hier niet hetzelfde, maar deze golf van jonge Afrikanen hebben de veerkracht en passie om dingen te veranderen. Daarom groeit het ondernemerschap in Afrika zo hard.”  

Jongeren aan zet 

Ook Afrikaanse overheden beginnen te begrijpen dat ze moeten investeren in de jeugd, ziet Gilchrist. “Ze snappen dat ze de jonge generaties moeten vertrouwen, en hen in posities moeten plaatsen waar ze belangrijke beslissingen kunnen nemen.” Hij noemt Ghana als voorbeeld. “Ghana produceert veel diamanten en goud. Lange tijd kwamen bedrijven uit het westen dat goud mijnen, om het mee terug te nemen naar hun eigen land. Nu zijn er jonge Ghanezen aan het hoofd van de hele sector geplaatst. Zij zeggen: ‘We hebben geen vijanden, alleen bondgenoten.’ Ze werken samen met mensen uit het westen, zodat alle partijen van deze industrie profiteren.” 

Corjan Rink herkent het hoopvolle beeld van Afrika. “Vanuit Europa moeten we onze blik op Afrika echt bijstellen. We denken soms nog steeds dat het hele continent arm is en dat iedereen er bedelt om geld en eten. Natuurlijk is er nog veel armoede, en klimaatverandering raakt veel landen hard. Maar we vergeten vaak dat Afrika geen land is, maar een veelzijdig continent met honderden volken, rijke culturen en tradities. Er is zoveel kennis en talent, zeker in groeigebieden als Kenia, Ethiopië en Zuid-Afrika. 

Afrika wordt op economisch, technologisch en politiek gebied steeds belangrijker voor Europa. We moeten af van het idee dat wij alles komen brengen. Wat nodig is, is samenwerking. Luisteren. Meebewegen.” 

We moeten niet meer denken dat we alles komen brengen.

Vooruitplannen 

Ook op medisch gebied wordt voorzichtig vooruitgang geboekt. “Tien, vijftien jaar geleden had nog geen enkel Afrikaans land een stevig gezondheidssysteem,” weet Gilchrist. “We voldeden gewoon aan de behoeftes op het moment dat die ontstonden, maar er werd niet vooruit gepland.” Inmiddels zijn de meeste Afrikaanse landen bezig met het ontwikkelen van een nationaal gezondheidszorgplan. “Dit voorjaar was ik op de Pan-African Surgical Conference in Rwanda, de eerste grote medische conferentie op Afrikaanse bodem. Er komen steeds meer chirurgen die in het buitenland zijn getraind terug naar Afrika om hun medische expertise toe te passen. Afrikaanse overheden zijn bereid om te investeren in gezondheidszorg en samen te werken met organisaties als Mercy Ships. Met als doel dat alle mensen in Afrika toegang hebben tot chirurgische zorg, tegen een betaalbare prijs, met de juiste apparatuur.”  

Deze positieve ontwikkeling zorgde ook bij Mercy Ships de afgelopen jaren tot een fundamentele heroriëntatie. Onder de noemer ETA – Education, Training and Advocacy – worden nu in elk land waar Mercy Ships actief is medische professionals opgeleid en getraind. Er zijn programma’s voor chirurgen, anesthesisten, verpleegkundigen en ziekenhuismanagers. Niet alleen tijdens de aanwezigheid van het schip, maar ook in de jaren erna. “Want als je in de lange termijn van de Afrikaanse gezondheidszorg wil investeren, moet je niet alleen vis geven, maar ook netten.” 

‘Als je in de lange termijn van de Afrikaanse gezondheidszorg wil investeren, moet je niet alleen vis geven, maar ook netten.’   

Gilchrist noemt Guinee als inspirerend voorbeeld. “Toen de Africa Mercy daar in 2018 aanmeerde, was er slechts één professor in anesthesie actief in het hele land. Het kindersterftecijfer was erg hoog – bij elke 1.000 bevallingen waren er minimaal 100 doden. Toen het schip weer vertrok, besloot Mercy Ships-staflid David te blijven. Samen met die ene professor zette hij een anesthesieopleiding op. Inmiddels worden vier nieuwe artsen opgeleid. Hun aanwezigheid betekent letterlijk het verschil tussen leven en dood. Zo daalde het sterftecijfer bij geboortes van 10 procent naar 1 à 2 procent. De professor in Guinee vertelde me dat de hoop in Guinee is hersteld. David haalt studenten uit omliggende landen, die in Guinee worden getraind. Ze moeten een document tekenen waarmee ze toezeggen hun talenten in hun eigen land in te zetten.” 

Train mijn mensen 

Dit is een model waarop Mercy Ships kan drijven in elk gastland. Gilchrist: “Steeds meer Afrikaanse regeringen vragen meer van Mercy Ships dan alleen het bezoek van een ziekenhuisschip. De minister van Volksgezondheid in Madagaskar zei letterlijk: ‘Goed wat jullie doen met de operaties, maar alsjeblieft, train mijn mensen.’ Ik vond dat heel moedig, de minister zag de uitdaging in zijn land en schuwde het onderwerp niet. Hij wilde dat we iets achterlieten na ons vertrek.”  

Dat vraagt om andere expertises bij de organisatie, zowel aan boord en aan wal. “Het is niet alleen meer snijden en hechten,” zegt Gilchrist. “We hebben ook mensen nodig die kunnen onderhandelen, opleiden en verbinden. Mensen die beleid begrijpen en de plaatselijke regels kennen.” Daarom werkt Gilchrist met zijn team aan een ‘Afrikaanse strategie’. “We hebben landenkantoren in zeven Afrikaanse landen, met veertig stafleden van vijftien nationaliteiten, waar een langetermijnplanning wordt gemaakt met mensen, input en kennis uit de landen zelf.”  

Betekent dat dat de schepen in de toekomst hun belang verliezen? Integendeel, zegt Corjan. “Ze blijven cruciaal, maar ze zijn onderdeel van een groter geheel.” Gilchrist vult aan: “Wat is Mercy Ships zonder de toevoeging van ‘ships’ aan ‘mercy’?” De schepen functioneren als vliegwiel: ze brengen niet alleen directe zorg, maar ook medische training, infrastructuur en aandacht. Naast de Africa Mercy en de Global Mercy wordt al gewerkt aan een derde schip. Gilchrist: “Sinds een paar jaar doen we ‘back to back field services’ – dat wil zeggen dat we twee of zelfs drie keer met het schip terugkomen in een land– en we blijven daar ook aanwezig na het vertrek van een schip. Ook daarmee bouwen we aan het lokale zorgsysteem.”  

Netwerkorganisatie 

Corjan geniet van de groeiende impact van Mercy Ships. “We moeten ons als ontwikkelingsorganisatie ook zelf blijven ontwikkelen. Want soms gebruiken wij nog de orthodoxe manieren om te helpen. We moeten onze ogen en oren openen voor de ontwikkelingen in de havens en stedelijke gebieden. Hoe kunnen we investeren in de digitale en medische infrastructuur in het gebied waar we aanmeren en samenwerken met plaatselijke overheden en organisaties? In plaats van een organisatie op zichzelf wordt Mercy Ships steeds meer een netwerkorganisatie. Samen bouwen we aan een sterke gezondheidszorg.” 

Daarbij is geduld een belangrijke zaak. In Togo, het geboorteland van Gilchrist, duurde het weken voordat een samenwerkingsakkoord met Mercy Ships werd getekend. “Vroeger ging dat veel sneller. Maar landen zijn veeleisender geworden. Het is niet meer: ‘De witte redders komen wel even helpen.’ Nee, landen willen eerlijke overeenkomsten, gebaseerd op wederzijds respect. En dat is goed. Het laat zien dat er iets wezenlijks verandert, dat Afrikaanse overheden beter georganiseerd zijn en hun land positief willen veranderen. We moeten zo flexibel mogelijk zijn en regeringen betrekken, zodat we samen hoop en genezing bij de mensen kunnen krijgen.” 

Daarin heeft Mercy Ships nog veel te leren, weet Gilchrist. “Als ik je als Afrikaan eten aanbiedt en je neemt het niet aan, dan wijs je eigenlijk mij als persoon af. Niet alle vrijwilligers zijn zich hiervan bewust. We moeten investeren in de culturele intelligentie van onze organisatie.” Als voorbeeld geeft hij de ‘onboarding’ in Texas, waarbij vrijwilligers worden voorbereid op hun tijd in Afrika. “Daar is geen enkele Afrikaan bij betrokken. Dat kan niet. De context in Afrika is veranderd. Daarom willen we de onboarding naar Afrika halen. Pas dan kunnen onze vrijwilligers Afrika op de best mogelijke manier dienen.” 

Gelijkwaardige samenwerking 

“We kunnen niet alle problemen van Afrika oplossen,” verzucht Gilchrist tenslotte. “Dat is te ambitieus. Maar we doen wat we kunnen. We vragen aan de mensen zelf: wat hebben jullie écht nodig? En in de samenwerking gaan we dat proberen te bereiken.” Die gelijkwaardigheid is ook volgens Corjan cruciaal. Daarom is hij ook zo blij met Gilchrist en zijn team in het Africa Centre. “Je kunt niet een strategie hebben voor Afrika, zonder de input van Afrika zelf, informatie direct uit de bron. Ja, het is een grote investering, maar een ontzettend belangrijke. Dankzij het Africa Centre kunnen we onze strategie verdiepen.” 

‘Onze schepen blijven cruciaal, maar ze zijn onderdeel van een groter geheel.’  

De missie van Mercy Ships blijft hetzelfde, besluit Corjan. “Toegankelijke chirurgische zorg voor iedereen. Maar de wereld verandert. Dus wij veranderen mee. Hoop en genezing brengen betekent óók investeren in duurzame systemen, onderwijs en lokale kennis.” De toekomst van Mercy Ships ligt dus niet óf op zee, óf aan wal. Het is allebei. “Want als de operaties en opleidingen samenkomen, ontstaat blijvende verandering.”