Wie bij Afrika denkt aan droge savannes, armoede, conflicten, honger en ziekte, ziet slechts een klein deel van het geheel.. Van het populaire Nollywood en Afrobeats tot ruwe diamanten: Afrika is een veelkleurig continent met duizenden stammen en oneindige mogelijkheden. Als het maar een eerlijke kans krijgt.  

Zeg Afrika, en er schieten hoogstwaarschijnlijk paradoxale beelden door je hoofd. Van de Big Five in Namibië, schatten op de markten van Marrakesh, de oneindige Mount Kilimanjaro in Tanzania, het kleurrijke Rode Zee Rif, de vierde-eeuwse kathedraal in Aksum tot bijzondere Berberdorpen in de Sahara of topwijnen in Zuid-Afrika. Of je denkt aan headlines over het langslepende conflict in Soedan, guerrillastrijders in Ethiopië, straatkinderen in de sloppenwijken van Nairobi, militaire staatsgrepen in de Sahel, corrupte overheidsfunctionarissen, vervuild kraanwater, twijfelachtige verkiezingen, slechte gezondheidszorg en een hoog kindersterfte.  

‘Het is een continent van uitersten, met zowel ‘zoet’ als ‘zuur’.’ 

Evert Jan Ouweneel

Cultuurfilosoof

Immens 

“Iets zeggen over heel Afrika, daar is eigenlijk geen beginnen aan,” begint cultuurfilosoof Evert Jan Ouweneel, die Afrika zo’n twintig keer bezocht. Ook de Nigeriaanse journalist Dipo Faloyin zucht in zijn boek Afrika is geen land over alle pogingen om het continent te reduceren tot een eenheid van gemeenschappen die zit te wachten op hulp uit het rijke westen. Er wonen zo’n 1,5 miljard mensen, verdeeld over een gebied dat zo groot is als de Verenigde Staten, Europa en China bij elkaar. Ouweneel: “Het is immens. De steden aan de Middellandse Zee zijn vaak gesticht door Romeinen en Grieken. In Egypte woont iedereen rondom die ene Nijl. In de Sahara weerstaan dappere volken de vijandigheden van de woestijn. Daaronder vind je landbouwgronden, ruige regenwouden en dan weer woestijn. En in Zuid-Afrika voelt het ineens aan als in Europa. In Oost-Afrika liggen de savannes, maar daar komen archeologen aan de kust ook Perzisch aardewerk en Chinees porselein tegen. Het is een continent van uitersten, met zowel zoet als zuur.” 

“We trokken met een liniaal strepen op de kaart, dwars door volken heen.”

Om maar even met het ‘zuur’ te beginnen: Eén van de hardnekkigste problemen volgens zowel Ouweneel als Faloyin is de verdeling van ‘donker Afrika’ op de Koloniale Conferentie van Berlijn in 1885. “Wij Europeanen hebben 3.000 stammen in 54 landen gestopt. We trokken met een liniaal lijnen op de kaart, dwars door volken heen. De koloniale leiders kozen in ieder land één stam uit om zaken mee te doen. Dat werd de elitestam. Die is vaak nog steeds aan de macht en doet aan zelfverrijking, waardoor andere stammen zich achtergesteld voelen. Het is een bron van almaar voortdurende conflicten.” 

Perfecte storm 

Bovenop die conflicten ligt een gevaarlijke cocktail van armoede, klimaatverandering en bevolkingsgroei, vertelt Ouweneel. “86 procent van de steden met een ‘laag klimaatrisico’ ligt in Europa en Amerika. De landen die het meeste uitstoten, hebben dus het minste last van klimaatverandering en het meeste geld om zich aan te passen. 95 procent van de steden met een ‘extreem klimaatrisico’ ligt in Afrika en Azië. Het is een perfecte storm: de meest kwetsbare gebieden, waar ook nog eens de bevolking het snelst groeit, hebben straks het meest last van klimaatverandering. Oogsten kunnen mislukken en miljoenen mensen kunnen te maken krijgen met voedselonzekerheid.”  

De enorme bevolkingsgroei hangt ook samen met de gebrekkige gezondheidzorg in Afrika. “Zolang kinderen vroeg sterven, zullen de gezinnen groot blijven,” verklaart Ouweneel. Ouders krijgen meer kinderen om ervoor te zorgen dat er ten minste een paar overleven om de familie te ondersteunen. Zestig procent van de bevolking heeft geen toegang tot basale medische zorg. “Er is een tekort aan ziekenhuizen, medisch personeel, apparatuur en medicijnen. In Sub-Sahara Afrika moet de helft van de bevolking een uur rijden om zorg te bereiken. In 2035 is er in dat gebied naar schatting een tekort van 4,3 miljoen artsen. En dan komen er door klimaatverandering ook nog eens ziekten bij.”  

Werk, werk, werk 

De effecten van de bevolkingsgroei worden steeds zichtbaarder: inmiddels is 70 procent van de Afrikanen jonger dan 30 jaar. Dat maakt Afrika het jongste continent ter wereld. Hoe komen al die jongeren aan een baan? Ouweneel: “Vanouds was het juist positief om veel jongeren te hebben. Alle fabrieken van de wereld vestigen zich in zo’n gebied, om onze goederen te produceren. Zo ging dat in China, Vietnam en India, en daarvoor in Singapore, Hong Kong en Taiwan. Maar de grote vraag is: komt Afrika nog aan de beurt? Misschien mist Afrika wel de boot door allerlei nieuwe vormen van automatisering, robotisering en digitalisering. Of door reshoring, dat wil zeggen dat bedrijven hun producten weer in eigen land gaan maken. Intussen zoeken al die jonge, opgeleide, werkloze Afrikaners naar een verhaal om nog betekenis te zien in hun leven. Sommigen staan open voor extremistische verhalen. Wat Afrika nodig heeft is: werk, werk, werk!” 

Gelukkig is er ook ‘zoet’ 

Tegenover de verdeeldheid staat de krachtige ‘Ubuntu-filosofie’, afkomstig uit het zuidelijke deel van Afrika. Ubuntu draait om de onderlinge verbondenheid tussen mensen, medemenselijkheid, gemeenschap en de gedachte ‘Ik ben, omdat wij zijn.’ Ouweneel: “Ik hoop dat deze filosofie ook wat vaker op nationaal niveau wordt toegepast.” 

‘Ik ben, omdat wij zijn’

Geen honger meer 

Nog meer positief nieuws: in Afrika is 65 procent van de landbouwgrond nog onbenut. “Er hoeft geen honger meer te zijn in Afrika als landen zelf hun voedsel produceren en meer met elkaar gaan handelen.” Veel arme landen haalden decennialang op aanraden van het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank gesubsidieerd voedsel uit Europa, zodat zij hun beperkte overheidsbudget vooral konden investeren in onderwijs en infrastructuur. Hun eigen landbouwontwikkeling bleef daarmee achter. Toen de prijzen op de wereldvoedselmarkt begonnen te stijgen, werden juist de armste landen daar de dupe van. “Heel veel Afrikaanse landen zijn voedselimporteur, terwijl ze dat niet hoeven zijn.”  

Ouweneel noemt het voorbeeld van de Australische landbouwkundige Tony Rinaudo, ook wel bekend als ‘the forest maker’. Hij liet in dertig jaar tijd 240 miljoen struikjes uitgroeien tot bomen en herstelde daarmee hele stukken natuur in bijvoorbeeld Ethiopië. “Door bomen te herstellen, kunnen veel gebieden in Afrika weer tot leven komen.” Bomen hebben een positieve uitwerking op landbouw: ze leveren schaduw, vangen water op en houden de grond vast met hun wortels. “Natuurlijk moet een land stabiel genoeg zijn om tot zulke ontwikkelingen te komen. Maar er is heel veel mogelijk.” 

Dat geldt ook voor al die andere ‘zoetigheden’: olie, goud, koffie, thee, koper, diamanten, katoen, uranium en platinum. Afrika bezit 30 procent van de wereldwijde grondstoffen. “Afrika is heel rijk! Maar de schatten worden beheerd door de elite. Die verkoopt de ruwe grondstoffen vaak direct door aan westerse of Aziatische landen, die er lucratieve eindproducten van maken. De lokale bevolking verdient er nauwelijks iets aan. Er moet meer productiebewerking komen in eigen land. Botswana doet dat goed en sorteert haar diamanten al zelf, wat zorgt voor meer welvaart. Nigeria, dat met haar 218 miljoen inwoners grotendeels afhankelijk is van olie-inkomsten, raffineert sinds kort haar eigen olie. En er is nog veel meer te winnen.” 

“Heel veel Afrikaanse landen zijn voedselimporteur, terwijl ze dat niet hoeven zijn.”

Silicon Savannah 

Ook de technologie, die Ouweneel eerder als bedreiging noemde, kan Afrika veel bieden. “De ontwikkelingen gaan razendsnel in bijvoorbeeld Lagos, Nairobi en Accra. Er wordt ronkend gesproken over de opmars van Silicon Savannah in Kenia. Medicijnen worden met drones tot diep in de binnenlanden van Afrika gedistribueerd. Apps worden ontwikkeld om medische consultaties op afstand te faciliteren. In een land met slechte wegen is de smartphone van grote waarde, waardoor veel mensen behoorlijk goed ‘geconnect’ zijn. Dankzij kunstmatige intelligentie kunnen diagnoses ook nog eens sneller worden gesteld. Het wordt ook steeds goedkoper om zout zeewater in zoet drinkwater om te zetten – en de meeste landen in Afrika liggen aan zee. En zodra er een batterij bestaat met heel veel opslagruimte, is er ineens van alles mogelijk op energiegebied. Dat weten de ondernemers en ontwikkelaars in Afrika ook. De potentie is groot.” 

De Afrikaanse cultuur moeten we volgens Ouweneel ook niet onderschatten. “De zeer ontwikkelde Moren die eeuwenlang in Spanje zaten, bestonden grotendeels uit Berbers die in de gortdroge, loeihete Sahara wisten te overleven. Onder deze Berbers vallen ook de Toeareg. Maar denk ook aan de stammen in de jungle; Het is heel knap om het millennia lang vol te houden in zo’n vijandige leefomgeving.”   

“De wereld danst op Afrobeat.” 

Dipo Faolyin beschrijft hoe Afrika op eigen wijze vooruit beweegt. Afrikaanse jongeren laten steeds vaker van zich horen via sociale media, kunst en protestbewegingen als ‘End Sars’ in Nigeria. Geleidelijk voegen zij hun eigen toon toe aan de wereldwijde cultuur. Daarnaast is er Nollywood, een zeer invloedrijke speler die jaarlijks duizenden films produceert. De Nigeriaanse filmindustrie zorgt voor drie miljoen banen en is goed voor vijf procent van het totale BBP van Nigeria. En vergeet niet één van de grootste cadeaus van Afrika aan de wereld: ritme. Samen dansen op ritmische beats zorgt er al duizenden jaren voor dat hele stammen als één orgaan kunnen functioneren. De meest populaire muziekstromingen zijn wereldwijd diepgaand beïnvloed door Afrikaanse ritmes. Faloyin: “De wereld danst op Afrobeat.” 

Pech en geluk 

“Op hetzelfde continent gebeuren heel dramatische dingen en heel mooie dingen,” concludeert Ouweneel. “De landen zijn scheef ingedeeld; hele regio’s hebben geluk en hele regio’s hebben pech. De politieke elite doet aan zelfverrijking. Ieder voordeel kan tegelijkertijd een nadeel zijn; zo gaat nieuwe technologie voor kansen zorgen, maar ook een hoop banen laten verdwijnen. De dreigingen zijn levensgroot, de kansen ook. Denk niet te ronkend over Afrika, maar ook niet te pessimistisch.” 

Of, zoals Afrika-correspondent Koert Lindijer in het Afrika-Studiecentrum van de Universiteit Leiden zijn lezing afsloot: “Ver weg van de centrale macht is er een ander Afrika in opkomst. Een Afrika dat floreert door de vrijheid om zaken te doen, een Afrika dat wordt gerund door een jonge, goed opgeleide middenklasse, een nieuw Afrika dat internet volledig heeft omarmd. Als we op zoek zijn naar de prikkelende geur van het komende regenseizoen, dan komt die van deze nieuwe groep mensen, niet van de politieke elite.”   

Meer dan noodhulp 

Wat wij kunnen doen om het ‘zoet’ in Afrika naar boven te halen? Allereerst zoekt Afrika investeerders die lokale bedrijven op weg helpen en investeren in lokaal ondernemerschap. “Daar zit de economische ontwikkeling, en daarmee de vooruitgang,” zegt Evert Jan Ouweneel. “En misschien is het nodig dat nieuwe bedrijven tijdelijk worden afgeschermd van de wereldmarkt, zodat zij niet meteen worden weggeconcurreerd.” Daarnaast is Afrika geholpen met ontwikkelingssamenwerking die verder gaat dan noodhulp. “Het is geriefelijk om in noodhulp te blijven hangen, want dan heb je altijd tevreden klanten. Vertrouwen op buitenlandse hulp kan ook maken dat Afrikaanse overheden achterover gaan leunen. Volwassen ontwikkelingssamenwerking betekent jezelf overbodig maken. Ga een stap verder, neem gemeenschappen mee, maak hen mede-eigenaar van de vooruitgang. Zet in op educatie en preventie. Loop net zolang mee totdat je niet meer nodig bent. Op veel van deze punten geeft Mercy Ships al het goede voorbeeld.”